به دنیا آمدن یک نوزاد همیشه با شادی، هیجان و نگرانیهای تازه همراه است، اما زمانی که نوزاد نارس باشد، یعنی پیش از هفته ۳۷ بارداری متولد شود، این نگرانیها دوچندان میشود. این نوزادان به دلیل عدم تکامل کامل اندامهای بدن، با چالشهایی در تغذیه، رشد، سیستم ایمنی و تنفس مواجه هستند. از این رو، مراقبت از نوزاد نارس به شکل صحیح و آگاهی والدین از اصول علمی میتواند نقش مهمی در رشد سالم این نوزادان داشته باشد.
به همین دلیل در این مقاله قصد داریم با همه نکات ضروری درباره مراقبت از نوزاد نارس، شیوههای تغذیه، نحوه شروع تغذیه تکمیلی، نیازهای رشدی و برنامهریزی برای پیگیری تکاملی آشنا شویم
نوزاد نارس یعنی چه؟
نوزادی که پیش از هفته ۳۷ بارداری متولد شود، نوزاد نارس یا پرِمچور نام دارد. این نوزادان بر اساس سن حاملگی و وزن تولد به گروههای مختلف تقسیم میشوند:
- نارس متوسط (Moderate Preterm): تولد بین هفته ۳۲ تا ۳۶
- نارس شدید (Very Preterm): تولد بین هفته ۲۸ تا ۳۲
- نارس بسیار شدید (Extremely Preterm): کمتر از ۲۸ هفته
هرچه نوزاد زودتر به دنیا بیاید، احتمال بروز مشکلات تغذیهای، رشدی و تنفسی بیشتر است و مراقبت از نوزاد نارس اهمیت بیشتری پیدا میکند.
ویژگیهای نوزاد نارس
نوزادان نارس معمولاً دارای ویژگیهای زیر هستند:
- وزن کمتر از ۲۵۰۰ گرم
- پوست نازک و شفاف
- ضعف رفلکس مکیدن
- تنظیم حرارت سختتر
- مشکلات تنفسی
- سیستم ایمنی ضعیف
- احتمال مشکلات گوارشی مانند ریفلاکس
این ویژگیها اهمیت مراقبت از نوزاد نارس به صورت تخصصی و کنترلشده را به طور کامل روشن میکند.
مراقبتهای اولیه از نوزاد نارس
در بحث مراقبت از نوزاد نارس، مراقبتهای اولیه شامل مجموعهای از اقدامات فوری و تخصصی در بیمارستان و پس از ترخیص است:
- تنظیم دما: نوزاد نارس چربی کافی برای حفظ دمای بدن ندارد. بنابراین باید در محیط گرم، در انکوباتور یا با تکنیک کانگورویی قرار گیرد.
- حمایت تنفسی: در برخی موارد دستگاه CPAP یا ونتیلاتور برای کمک به تنفس استفاده میشود.
- مراقبت از چشمها و گوشها: به دلیل نارس بودن، احتمال ابتلا به رتینوپاتی نوزاد نارس وجود دارد و لازم است مرتب معاینه شود.
- کنترل عفونت: به دلیل ضعف سیستم ایمنی، رعایت بهداشت و محدود کردن تماسها بسیار مهم است.
- بررسی مغز: آزمایشاتی مانند سونوگرافی مغز برای احتمال خونریزی داخل جمجمه انجام میشود.
- تغذیه تخصصی: چون بسیاری از نوزادان نارس رفلکس مکیدن بالغ ندارند، احتمال نیاز به لوله نازوگاستریک، شیر مادر دوشیده شده و شیر تقویتی مخصوص وجود دارد.
تغذیه نوزاد نارس؛ اصولی که باید بدانید
تغذیه یکی از مهمترین ارکان مراقبت از نوزاد نارس است، زیرا وزنگیری مناسب نقش ضروری در رشد مغزی، ایمنی و تکامل اندامها دارد.
- اهمیت شیر مادر: شیر مادر بهترین گزینه برای نوزادان نارس است، زیرا هضم آسانتری دارد، آنتیبادیهای طبیعی دارد و خطر نکروز روده (NEC) را کاهش میدهد. در بسیاری موارد از تقویتکنندههای شیر مادر (Human Milk Fortifier) برای افزایش کالری و مواد معدنی در نوزادان نارس استفاده میشود.
- تغذیه از طریق لوله (Gavage Feeding): تا زمانی که نوزاد رفلکس مکیدن و بلع کامل نداشته باشد، تغذیه از طریق لوله معده ضروری است.
- روش کانگورویی و نقش آن در تغذیه: روش تماس پوست با پوست مادر باعث تنظیم بهتر دما، بهبود تنفس، افزایش شیر مادر و تقویت مکیدن میشود.
- شروع تغذیه دهانی: وقتی نوزاد به وزن بالای ۱۸۰۰ گرم برسد، تنفس پایدار داشته باشد و رفلکس مکیدن قوی پیدا کند، میتواند به تغذیه دهانی منتقل شود.
- مشکلات رایج تغذیهای: رفلاکس، خفگی هنگام خوردن، کند بودن مکیدن و وزنگیری ناکافی از رایجترین مشکلات تغذیهای در نوزادان نارس است. در این مرحله مراقبت از نوزاد نارس کمک گرفتن از مشاوره تغذیه کودکان اهمیت پیدا میکند تا برنامه تغذیهای دقیق و متناسب با نیاز نوزاد تنظیم شود.
چگونه وزن نوزاد نارس را افزایش دهیم؟
یکی از مهمترین بخشهای مراقبت از نوزاد نارس، افزایش وزن نوزاد از طریق تغذیه است؛ از بهترین روشهای این کار میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- تغذیه بیشتر اما در حجمهای کوچک: معده نوزاد نارس کوچک است و با حجم زیاد دچار رفلاکس میشود.
- انتخاب شیر مناسب: در برخی موارد، شیرهای مخصوص نوزادان نارس (Preterm Formula) مورد استفاده قرار میگیرند.
- پیگیری رشد با نمودار اختصاصی نوزادان نارس: این نمودار با نمودارهای معمولی متفاوت است و تا سن دو سال باید از آن استفاده شود.
- نقش ویتامینها و مکملها: رژیم غذایی این نوزادان باید شامل مصرف ویتامین D، آهن و مولتی ویتامین مخصوص باشد.
شروع تغذیه تکمیلی نوزاد نارس
یکی از دغدغههای بزرگ والدین این است که تغذیه تکمیلی نوزاد نارس باید از چه زمانی شروع شود؛ زیرا زمان شروع تغذیه تکمیلی در نوزادان نارس با سایر نوزادان متفاوت است:
- زمان شروع: تغذیه تکمیلی معمولاً بر اساس سن اصلاحشده نوزاد (Corrected Age)، رشد جسمی، توانایی نگه داشتن سر و هماهنگی چشم و دست مشخص میشود. به طور معمول، نوزادان نارس از ۴ تا ۶ ماه سن اصلاحشده میتوانند شروع کنند.
- علائم آمادگی: شامل باز کردن دهان هنگام نزدیک شدن قاشق، از بین رفتن رفلکس بیرون دادن زبان و علاقه به غذا است.
- اولین غذاها: فرنی برنج، پوره سبزیجات، سوپ رقیق، پوره میوه.
- مواد غذایی ممنوع: عسل (تا یک سالگی)، مغزها و آجیلها، نمک و شکر و غذاهای سفت
در این مرحله مراقبت از نوزاد نارس مشورت با بهترین متخصص کودکان یا یک کارشناس تغذیه ضروری است تا از بروز حساسیت یا کموزنی جلوگیری شود.
رشد و تکامل نوزاد نارس؛ چرا پیگیری ضروری است؟
نوزادان نارس به دلیل تکامل نیافتگی سیستم عصبی و عضلانی، بیشتر در معرض تأخیرهای رشدی هستند. پیگیری تکاملی باید منظم و توسط متخصص اطفال مجرب انجام شود.
- بررسی تکامل حرکتی: مواردی مانند غلت زدن، نشستن، راه رفتن و گرفتن اشیاء باید بر اساس سن اصلاحشده سنجیده شود.
- تکامل گفتاری: نوزادان نارس ممکن است دیرتر صدا تولید کنند یا کلمات ساده بیان کنند. ارزیابی گفتار در ۹ ماهگی، ۱۲ ماهگی و ۱۸ ماهگی ضروری است
- تکامل شناختی: شامل واکنش به صدا، توجه و بازی با اسباببازیها است.
- بینایی و شنوایی: رتینوپاتی و مشکلات شنوایی در نوزادان نارس در مقایسه با سایر نوزادان شایعتر است.
- تستهای تکاملی دورهای: آزمایشهای پیشنهادی شامل آزمون ASQ، ارزیابی حرکتی، تست بینایی و شنوایی سنجی است.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنید؟
نکته مهم در مراقبت از نوزاد نارس که باید توسط والدین مورد توجه قرار بگیرد، توجه به علائم هشدار دهنده به منظور مراجعه فوری به بهترین متخصص کودکان است:
- تب بالای ۳۸
- بیحالی شدید
- عدم افزایش وزن
- قطع تنفس یا تنفس سریع
- استفراغ جهنده
- اسهال یا یبوست شدید
- خشکی غیرطبیعی پوست
- علائم کمآبی
در چنین شرایطی، نوزاد نارس باید توسط متخصص اطفال مجرب مانند دکتر شبنم زمانی مورد ارزیابی قرار بگیرد. با توجه به اهمیت مراقبت از نوزاد نارس به دلیل مشکلاتی که از لحاظ فیزیکی و رشد و تکامل در آنها وجود دارد، والدین باید نسبت به بهترین روشهای مراقبت از این کودکان آگاهی کافی داشته باشند. در این شرایط دکتر زمانی میتواند آموزشهای لازم در مورد مراقبت از این کودکان را به والدین ارائه داده و همچنین در مواقع بروز مشکل نسبت به رفع آن اقدام نماید.
جهت درمان تب در کودکان با ما در تماس باشید:
راههای ارتباطی با دکتر شبنم زمانی، بهترین متخصص کودکان در منطقه 2:
- شماره تماس:
- واتساپ:
- آدرس مطب:
- تهران – پل مدیریت – خیابان علامه جنوبی – کوچه چهلم مرکزی – پلاک ۹ واحد ۱
- اینستاگرام:
