خواب کافی یکی از مهمترین عوامل رشد سالم جسمی، ذهنی و رفتاری کودکان است. با این حال، بسیاری از والدین تجربه کردهاند که کودکان نوپا شبها دیر میخوابند، نیمهشب بیدار میشوند، ناآرام هستند یا به سختی به خواب میروند. اختلالات خواب در کودکان نوپا نه تنها برای خود کودک مشکلساز است، بلکه میتواند باعث خستگی، اضطراب و فرسودگی والدین هم شود. به همین دلیل در این مقاله با اختلالات خواب در کودکان نوپا آشنا شده و دلایل، نشانهها و روشهای علمی و کاربردی اصلاح رفتار خواب آنها را مورد بررسی قرار میدهیم.
اهمیت خواب در کودکان نوپا
به منظور درک بهتر اختلالات خواب در کودکان نوپا باید با اهمیت خواب در آنها آشنا شد. خواب کافی در دوران نوپایی (۱ تا ۳ سال) اهمیت بسیار زیادی دارد. در این سن، کودک رشد سریع مغزی و جسمی را تجربه میکند. در نتیجه خواب مناسب میتوان به رشد مغز و حافظه کمک کند، خلق و خوی کودک را متعادل نگه دارد، سیستم ایمنی بدن را تقویت کند، باعث رشد قدی و ترمیم بافتها شود و رفتار کودک را آرامتر و تمرکز او را بیشتر کند.
نوزادان به طور میانگین به ۱۱ تا ۱۴ ساعت خواب در ۲۴ ساعت شبانهروز نیاز دارند که شامل خواب شب و چرت روزانه است. اگر کودک شما کمتر از این مقدار میخوابد یا خواب او کیفیت خوبی ندارد، احتمالاً دچار یکی از انواع اختلال خواب است.
اختلالات خواب در کودکان نوپا چیست؟
اختلال خواب به مجموعهای از مشکلات خوابیدن، ادامه خواب یا کیفیت پایین خواب گفته میشود که باعث اختلال در عملکرد روزانه کودک میشود. در صورتی که کودک نوپا هر یک از موارد زیر را به مدت بیش از چند هفته تجربه کند، به یکی از اختلالات خواب در کودکان نوپا مبتلا شده است:
- به سختی به خواب برود
- نیمهشب چندین بار بیدار شود
- کابوس ببیند یا جیغ بزند
- خواب منقطع داشته باشد
- صبح بسیار زود از خواب بیدار شود
- در طول روز بیحال و تندخو باشد
علائم اختلالات خواب در کودکان نوپا
از مهمترین علائم اختلالات خواب در کودکان نوپا که باید توسط والدین مورد توجه قرار بگیرد میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- مقاومت شدید در برابر خواب
- گریه طولانیمدت هنگام خواب
- پرتحرکی شدید قبل از خواب
- بیداریهای مکرر شبانه
- نیاز افراطی به والدین برای به خواب رفتن
- بیداری بیش از حد زودهنگام
- خستگی یا بدخلقی شدید در طول روز
- خوابیدن در مکانهای نامناسب (مثلاً روی زمین، صندلی، غذا خوردن)
انواع اختلالات خواب در کودکان نوپا
همانطور که اشاره شد، اختلالات خواب در کودکان نوپا را میتوان در انواع مختلفی تقسیمبندی کرد که هر کدام از ویژگیها و نشانههای خاص خود برخوردار هستند:
- بیخوابی کودکان (Child Insomnia): کودک به سختی به خواب میرود یا نمیتواند خواب را ادامه دهد.
- اضطراب جدایی: مهمترین علت اختلال خواب در نوپایان است زیرا کودک نمیخواهد از والدین جدا شود.
- کابوس شبانه: کودک با ترس از خواب بیدار میشود و نیاز به آرامسازی دارد.
- وحشت شبانه (Night Terror): برخلاف کابوس، کودک بیدار نیست و در حالت خواب جیغ میزند.
- حرکت زیاد پا یا سندرم پای بیقرار: گاهی به دلیل کمبود آهن، کودک خواب بیقرار دارد.
- بیداری مکرر برای شیر یا شیشه: گاهی کودک عادت دارد هر بار برای خوردن شیر از خواب بیدار شود.
- مشکلات تنفسی خواب مانند خرخر یا آپنه: یکی از اختلالاتی است که در اثر بزرگی لوزهها یا آلرژی رخ میدهد.
دلایل بروز اختلال خواب در نوپایان
از مهمترین دلایل بروز اختلالات خواب در کودکان نوپا میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- اضطراب جدایی از والدین
- عادات اشتباه خواب مانند خوابیدن با تلویزیون روشن، بغل کردن دائمی، شیر خوردن تا لحظه خواب و…
- تغییرات محیطی مانند سفر، جابهجایی، آمدن خواهر یا برادر جدید، یا تغییر برنامه روزان
- ترسهای رایج دوران نوپایی مانند ترس از تاریکی، کابوسها یا صداها
- ابتلا به بیماری مانند سرماخوردگی، گوشدرد، تب و آلرژی
- تغذیه نامناسب مانند مصرف زیاد قند یا خوراکیهای سنگین پیش از خواب
- کمبود فعالیت روزانه
چه زمانی اختلال خواب نگرانکننده است؟
در مورد اختلالات خواب در کودکان نوپا باید به این موضوع اشاره کرد که در صورت مشاهده شرایط زیر باید نسبت به این اختلال نگران شده و به متخصص اطفال مجرب مراجعه کرد:
- اختلال خواب بیش از ۴ هفته ادامه داشته باشد
- کودک در طول روز خوابآلود یا بیحال باشد
- رشد کودک تحتتأثیر قرار بگیرد
- کودک خروپف شدید یا توقف تنفس داشته باشد
- گریههای شبانه غیرقابل کنترل باشد
- نیاز مداوم به والد برای خوابیدن داشته باشد
روشهای علمی و کاربردی اصلاح رفتار خواب
بهترین روش برای رفع اختلالات خواب در کودکان نوپا استفاده از روشهای علمی و کاربردی اصلاح رفتار خواب است. اصلاح خواب کودک نوپا یک فرایند تدریجی است و به صبر والدین نیاز دارد. در ادامه با بهترین روشهای علمی و کاربردی اصلاح رفتار خواب آشنا میشویم:
ایجاد روتین خواب منظم: روتین ثابت قبل از خواب شامل، حمام کوتاه، مسواک، داستانخوانی، کاهش نور محیط، لالایی یا موسیقی ملایم. این روتین پیام واضحی را به مغز کودک ارسال میکند که زمان خواب فرا رسیده است.
تنظیم ساعت خواب و بیداری: حتی در روزهای تعطیل ساعت خواب کودک را ثابت نگه دارید.
کاهش محرکها قبل از خواب: یک ساعت قبل از خواب تلویزیون، موبایل و بازیهای هیجانی باید حدف شوند.
استفاده از روش خواب مستقل: به کودک آموزش دهید که بدون بغل کردن یا تکان دادن بخوابد.
کاهش تدریجی حضور والدین: به جای ترک ناگهانی کودک، روش تدریجی موثرتر است؛ ابتدا کنار تخت بنشینید، سپس کمی دورتر و بعد بیرون اتاق تا کودک به تدریج استقلال خواب پیدا کند.
مدیریت چرت روزانه: چرتهای طولانی عصر موجب بیخوابی شب میشود. به همین دلیل باید این چرتها و مدت زمان آن مدیریت شود.
عادتزدایی از بیداری شبانه: اگر کودک نیمهشب برای شیر بیدار میشود، مقدار شیر را به مرور کاهش دهید، فاصله را زیاد کنید و جایگزینهای آرامسازی ارائه دهید.
اشتباهات رایج والدین در مدیریت خواب کودکان
در برخی موارد اشتباهات والدین یکی از علتهای اصلی بروز اختلالات خواب در کودکان نوپا است. از جمله این اشتباهات میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- خواباندن کودک با موبایل یا تلویزیون
- بغل کردن طولانی تا زمان خواب
- شیر دادن هنگام خواب (ایجاد عادت)
- تغییر مداوم روتین خواب
- اجرای روشهای متناقض توسط والدین
- خواباندن کودک خیلی دیر
- واکنش سریع به هر صدای کوچک از کودک
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
در صورتی که والدین شرایط زیر را در کودک خود مشاهده کردند باید برای بررسی و درمان اختلالات خواب در کودکان نوپا به متخصص کودکان مراجعه نمایند:
- کودک بیش از ۴ بار در هفته نیمهشب بیدار میشود
- خواب باعث اختلال در رشد یا وزنگیری شده
- کودک خروپف یا توقف تنفس دارد
- خوابگردی یا وحشت شبانه شدید رخ میدهد
- روشهای اصلاح رفتاری بعد از ۴ تا ۶ هفته نتیجه ندادهاند
با توجه به اینکه اختلالات خواب در کودکان نوپا میتواند تأثیر منفی در رشد و تکامل آنها و همچنین عملکرد روزانه کودک و والدین داشته باشد، آشنایی با این اختلالات و علائم آنها و مراجعه به متخصص اطفال مجرب در صورت نیاز، از اهمیت زیادی برخوردار است. دکتر شبنم زمانی به عنوان بهترین متخصص کودکان با تجربه و تخصص بالای خود میتواند دلایل بروز اختلال در خواب کودکان را تشخیص داده و با استفاده از روشهای علمی، به بهبود رفتار خواب کودک کمک کند.
با بهترین متخصص کودکان و نوزادان در تماس باشید
راههای ارتباطی با دکتر شبنم زمانی، بهترین متخصص کودکان در منطقه 2:
- شماره تماس:
- واتساپ:
- آدرس مطب:
- تهران – پل مدیریت – خیابان علامه جنوبی – کوچه چهلم مرکزی – پلاک ۹ واحد ۱
- اینستاگرام:
