آرزوی هر پدر و مادری این اسن که فرزند سالم، شاد و باهوش داشته باشد. رشد و تکامل کودک تنها در افزایش وزن یا قد خلاصه نمیشود و رشد کودک در زمینههای مختلف حرکتی، شناختی، گفتاری، اجتماعی و عاطفی از در پیگیری رشد و تکامل کودکان از اهمیت زیادی برخوردار است.
یکی از مهمترین اقداماتی که والدین باید از روزهای بدو تولد انجام دهند، پیگیری رشد و تکامل کودکان است. این پیگیری به والدین کمک میکند تا از قرار گرفتن رشد فرزند خود در مسیر صحیح مطمئن شوند و در صورتی که مشکلی وجود دارد در کمترین زمان برای شناسایی و رفع آن اقدام نمایند.
در این مقاله قصد داریم با اهمیت پیگیری رشد در کودکان آشنا شده و مراحل انجام آن را در سنین مختلف و اقداماتی که باید توسط والدین انجام شود، مورد بررسی قرار دهیم.
اهمیت پیگیری رشد و تکامل کودکان
رشد و تکامل انسان در سالهای ابتدایی زندگی، سریعترین و حساسترین دوره عمر به حساب میآید. مغز کودک در سه سال اول بیشترین رشد را دارد و تجربیات اولیه تأثیر مستقیمی بر آینده او میگذارند. اگر مشکلات رشدی مانند تأخیر در گفتار، ناتوانی حرکتی، یا کمتوجهی در سالهای اول شناسایی شوند، درمان و آموزش اصلاحی بسیار آسانتر و مؤثرتر خواهد بود. از مهمترین مزایای پیگیری رشد و تکامل کودکان میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- شناسایی زودهنگام اختلالات رشدی
- پیشگیری از عقبماندگیهای ذهنی یا حرکتی
- راهنمایی والدین درباره تغذیه و رفتار با کودک
- اطمینان از رشد سالم جسمی و ذهنی
ابعاد مختلف رشد و تکامل کودک
همانطور که در اهمیت پیگیری رشد و تکامل کودکان گفته شد، رشد کودک فقط جنبه جسمانی محدود نمیشود و از ابعاد مختلفی برخوردار است. از مهمترین ابعاد رشد و تکامل کودکان که باید مورد توجه قرار بگیرد، میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- رشد جسمی: شامل تغییرات در وزن، قد، دور سر، و فرم بدن است. متخصص کودکان با اندازهگیری منظم این شاخصها، وضعیت تغذیه و سلامت عمومی کودک را ارزیابی میکند.
- رشد حرکتی: یکی از ابعاد مهم رشد است که در دو دسته حرکتهای درشت مانند نشستن، ایستادن، راه رفتن و دویدن و حرکتهای ظریف مانند گرفتن اشیا با انگشتان، ورق زدن کتاب یا نقاشی کردن تقسیمبندی میشود.
- رشد شناختی: این بعد از رشد تواناییهای فکری و یادگیری کودک از جمله درک، حافظه، تمرکز و قدرت حل مسئله را شامل میشود.
- رشد زبانی: شامل نحوه ارتباط کودک با اطرافیان از طریق صداها، واژهها و جملات است.
- رشد اجتماعی و عاطفی: نحوه تعامل کودک با خانواده و همسالان، ابراز احساسات، اعتماد به نفس و استقلالطلبی در این بعد مورد توجه قرار دارد.
جدول رشد و تکامل کودکان از تولد تا ۶ سالگی
همانطور که در خصوص اهمیت پیگیری رشد و تکامل کودکان گفته شد، رشد و تکامل انسان در سالهای ابتدایی زندگی به ویژه از دو تولد تا 6 سالگی در سریعترین حالت ممکن قرار دارد. در جدول زیر رشد و تکامل کودکان در سنسن مختلف و نکات مهمی که در این سنین باید مورد توجه قرار بگیرد، اشاره شده است.
| سن کودک | مهارتهای اصلی | نکات مهم در پیگیری رشد |
| ۰ تا ۳ ماهگی | لبخند زدن، دنبال کردن اجسام با چشم، واکنش به صدا | اگر کودک تا ۳ ماهگی لبخند نمیزند یا صداها را دنبال نمیکند، با پزشک مشورت کنید. |
| ۴ تا ۶ ماهگی | برگرداندن بدن، گرفتن اسباببازی، غانوغون کردن | تمرکز روی حرکات دست و چشم بسیار مهم است. |
| ۷ تا ۹ ماهگی | نشستن بدون کمک، تلاش برای خزیدن، شناخت چهرهها | اگر کودک هنوز نمینشیند یا به صدا واکنش ندارد، بررسی لازم است. |
| ۱۰ تا ۱۲ ماهگی | ایستادن با کمک، گفتن اولین کلمه | آغاز رشد زبانی قابل توجه است. |
| ۱ تا ۲ سالگی | راه رفتن، گفتن چند کلمه، تقلید حرکات دیگران | تأخیر در گفتار یا راه رفتن باید پیگیری شود. |
| ۲ تا ۳ سالگی | دویدن، جملهسازی کوتاه، بازیهای تقلیدی | ارتباط اجتماعی و گفتار در این سن اهمیت زیادی دارد. |
| ۳ تا ۴ سالگی | نقاشی ساده، سوال پرسیدن، بازی گروهی | رشد ذهنی و تخیل تقویت میشود. |
| ۴ تا ۶ سالگی | شمارش، درک مفاهیم زمانی، کنترل احساسات | رشد شناختی و اجتماعی شکل کاملتری میگیرد. |
پیگیری رشد و تکامل کودکان در خانه
در پیگیری رشد و تکامل کودکان، والدین از نقش مهمی برخوردار هستند؛ در واقع والدین با رعایت چند نکته میتوانند به راحتی نحوه رشد و تکامل کودک خود را ارزیابی کنند و در صورت مشکل نسبت به رفع آن اقدام نمایند:
- توجه به رفتار روزانه کودک: رفتارهای ساده مانند لبخند زدن، پاسخ به نام یا تقلید حرکات میتواند نشانه پیشرفت رشدی کودک باشد.
- مقایسه با نمودارهای رشد: متخصص اطفال از نمودار رشد استاندارد (CDC یا WHO) برای بررسی وزن، قد و دور سر استفاده میکند. والدین نیز میتوانند از اپلیکیشنهای رشد کودک برای ثبت این دادهها کمک بگیرند.
- ثبت تغییرات در دفترچه سلامت: در ایران، دفترچه سلامت کودک که در بدو تولد صادر میشود که یکی از ابزارهای اصلی پیگیری رشد و تکامل کودکان محسوب میشود. والدین باید در هر مراجعه به متخصص کودکان یا مراکز بهداشت این دفترچه و اطلاعات آن را بهروز نمایند.
- تقویت مهارتها با بازی: بازی بهترین ابزار یادگیری کودک به حساب میآید؛ اسباببازیهای ساده مانند پازل، لگو یا توپ میتوانند هماهنگی دست و چشم و توان شناختی کودکات را تقویت کنند.
نقش پزشک و مراکز بهداشت در پیگیری رشد
پیگیری رشد و تکامل کودکان باید به صورت منظم در مراکز بهداشت یا توسط متخصص کودکان انجام شود. در ایران، پزشکان و کارشناسان سلامت کودک در خانههای بهداشت، پایگاههای سلامت و مراکز جامع سلامت و همچنین متخصصین اطفال در مطبها و کلینیکها این کار را انجام میدهند. در هر بار ویزیت باید موارد زیر به منظور پیگیری رشد و تکامل کودکان مورد بررسی قرار بگیرد:
- وزن، قد و دور سر
- وضعیت تغذیه
- معاینه حرکتی و گفتاری
- غربالگری بینایی و شنوایی
- ارزیابی رشد شناختی و اجتماعی
بر این اساس فواصل زمانی توصیه شده جهت ویزیت پیگیری رشد و تکامل کودکان به شرح زیر است:
- بدو تولد
- ۲ ماهگی
- ۴ ماهگی
- ۶ ماهگی
- ۹ ماهگی
- ۱۲ ماهگی
- ۱۸ ماهگی
- ۲ سالگی
- سالی یک بار تا شش سالگی
علائم هشدار در رشد کودک
یکی از اهداف مهم پیگیری رشد و تکامل کودکان، توجه به علائم هشدار در رشد کودکان به منظور شناسایی تأخیرهای رشدی است که میتواند نشان دهنده مشکلی در سیستم عصبی یا حسی کودک باشد. از مهمترین علائم هشدار رشد در کودکان میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- عدم واکنش نوزاد تا ۳ ماهگی به صدا
- عدم توانایی نوزاد در نگه داشتن سر تا ۶ ماهگی
- عدم توانایی راه رفتن تا ۱۸ ماهگی
- بلد نبودن بیش از 50 کلمه در ۲ سالگی
- عدم برخورداری از ارتباط چشمی در ۳ سالگی و عدم علاقه به بازی با دیگران
با توجه به اینکه بیشترین میزان رشد و تکامل انسان در سالهای اولیه زندگی صورت میگیرد، پیگیری رشد و تکامل کودکان با هدف شناسایی مشکلات احتمالی و تأخیرهای رشدی از اهمیت زیادی برخوردار است. دکتر شبنم زمانی به عنوان متخصص اطفال مجرب رشد و تکامل کودکان از بدو تولد تا 6 سالگی را انجام داده و راهنماییها لازم را به والدین در خصوص اهمیت پیگیری و اقداماتی که باید انجام دهند، ارائه مینماید.
جهت پیگیری رشد و تکامل کودکان با ما در تماس باشید
راههای ارتباطی با دکتر شبنم زمانی، بهترین متخصص کودکان در منطقه 2:
- شماره تماس:
- واتساپ:
- آدرس مطب:
- تهران – پل مدیریت – خیابان علامه جنوبی – کوچه چهلم مرکزی – پلاک ۹ واحد ۱
- اینستاگرام:
